Ik zag de monumenten, de grootse antieke overblijfselen. Van elke ruïne heb ik geleerd, van elk gebouw heb ik iets in mij opgenomen.

- Mimar Sinan

Mimar Sinan is in het Westen niet zo heel erg bekend. Onterecht, want deze begenadigde architect uit de 15e, 16e eeuw is van enorme invloed geweest op de architectuur. Niet alleen op die in het Ottomaanse Rijk, maar ook op die in een groot deel van de rest van Europa. 

De jeugd van Sinan
In 1490 werd in het dorpje Ağırnas in de provincie Kayseri een jongetje met de naam Jozef geboren. Zijn ouders waren christenen. Armeniërs wellicht, of Grieken. De vader van Jozef was metselaar en timmerman en de kleine Jozef was veel in de werkplaats van zijn vader te vinden. Toen hij acht jaar was, werden er in het dorp niet-islamitische jongens geronseld. Deze jongens kregen in Istanbul een gedegen opleiding en training. Hierdoor kregen zij later veelal de betere posities binnen het rijk. Zo ook Jozef.
Bloedbelasting
Dit systeem – dat devşirme wordt genoemd – was een vorm van slavernij of ‘bloedbelasting’. De islamitische Ottomanen mochten bij wet een bepaald percentage van de jongens uit veroverde gebieden tot slaaf maken. Omdat moslims geen andere moslims tot slaaf mochten maken, kwamen alleen de niet-moslims in aanmerking. De jongens moesten aan bepaalde voorwaarden voldoen én ze moesten voor de familie niet onmisbaar zijn om te kunnen rondkomen.
In het begin werden de jongens alleen op de Balkan gerekruteerd, maar later ook bij christelijke gezinnen in Anatolië. Er werd met gemengde gevoelens tegen het systeem aangekeken. Enerzijds was het voor veel families een eer en een garantie voor de toekomst, anderzijds was het verplichte islamitische godsdienstonderwijs waardoor veel jongens zich tot moslim bekeerden, een doorn in het oog van de christenen.
Het devşirme is van onschatbare waarde geweest voor het Ottomaanse Rijk omdat het potentieel van de volkeren optimaal werd benut. Het systeem is in 1648 afgeschaft.

Jozef was intelligent, hij blonk uit in rekenen en wiskunde en was ook nog eens handig met hamer en troffel. Als leerjongen assisteerde hij de belangrijkste architecten van het Ottomaanse Rijk. Jozef bekeerde zich op zijn achttiende tot de islam en nam de naam ‘Sinan’ aan. Toen hij 22 was, werd Sinan als ingenieur toegelaten tot de janitsaren. Dit waren de elitetroepen van de sultan. In de tijd van Jozef was dat Süleyman de Eerste.

Janitsaar Sinan
Süleyman I – ook wel de Prachtlievende of de Wetgever genoemd – breidde de grenzen van het Ottomaanse Rijk flink uit. Als janitsaar kwam Sinan tijdens militaire expedities op de Balkan, maar ook in het noorden van Afrika en het Midden-Oosten. Twee belangrijke gebeurtenissen brachten hem onder de aandacht van de sultan, die zijn troepen persoonlijk aanvoerde. In 1534 trok Süleyman I naar Bagdad. De sjah van Perzië maakte van de gelegenheid gebruik en viel de stad Van binnen. De grootvizier Lütfü Pasha trok vanuit Bagdad met een deel van het leger – waaronder Sinan – naar Van. Het zou het eenvoudigst zijn om de Perzen vanaf het meer van Van op te sporen, maar er waren geen schepen. Sinan werd gevraagd of het mogelijk was schepen te bouwen en na een kort onderzoek naar geschikt hout, lukte het Sinan om binnen twee weken drie schepen te bouwen. Met behulp van deze schepen werden de troepen van de sjah snel gevonden en… verslagen.De tweede gebeurtenis vond plaats in Moldavië in 1537. Daar bouwde Sinan – weer binnen twee weken – een brug over de rivier Proet. Sultan Süleyman I was danig onder de indruk en benoemde Sinan in 1539 tot hofarchitect van het Ottomaanse Rijk. Mimar Sinan - mimar betekent 'architect' - was toen 50 jaar.
Hofarchitect Sinan
Onder het bewind van Süleyman I bloeide het Ottomaanse Rijk. De steden Constantinopel, Cairo, Bagdad en Mekka werden bijna geheel opnieuw opgebouwd. Mimar Sinan werd onder andere belast met de sloop van oude gebouwen en ruïnes die het nieuwe stratenplan in de weg stonden. Daarnaast was hij betrokken bij de restauratie van gebouwen in bijvoorbeeld Jeruzalem, Damascus, Aleppo en steden in Anatolië en op de Balkan. Hier leerde de architect naar eigen zeggen veel van: “Ik zag de monumenten, de grootse antieke overblijfselen. Van elke ruïne heb ik geleerd, van elk gebouw heb ik iets in mij opgenomen.”
De complete infrastructuur en de organisatie van de aanvoer van materialen, voedsel voor de arbeiders, de betalingen en coördinatie van de werkzaamheden behoorden ook tot de verantwoordelijkheden van de hofarchitect. Daarnaast had hij studenten onder zijn hoede, werkte hij aan het ombouwen van kerken tot moskeeën in de veroverde christelijke gebieden en ontwierp hij voor diverse steden in het Ottomaanse Rijk de nodige bouwwerken.
Ten slotte had Mimar Sinan ook nog particuliere klanten. Het totaal aan werken wordt geschat op zo’n 370 stuks. Honderd daarvan staan in Istanbul zelf en nog eens honderd in de omgeving van de stad.
Tekening met berekeningen van Mimar Sinan
Tekening van Mimar Sinan
De werken van Mimar Sinan
Mimar Sinan was de eerste architect die rekening hield met aardbevingen. Geen van zijn werken is door aardbevingen vernield. Hij blonk uit in de mathematica en wist de inwerkende krachten nauwkeurig te berekenen. Sinan had bovendien oog voor het grote geheel, maar ook voor het detail. Zijn bouwwerken zijn daardoor prachtig in balans.
Sinan was geïnspireerd en uitgedaagd door de Byzantijnse Hagia Sophia met zijn enorme koepel. Hij legde zich toe op de techniek van het bouwen van koepels en beheerste deze tak van sport al snel als geen ander. Sinan verwerkte in zijn werken tal van hele, halve en kwartkoepels.
De drie belangrijkste werken zijn alle drie moskeeën, twee daarvan staan in Istanbul, de derde staat in Edirne, dat de hoofdstad van het Ottomaanse Rijk was voor Constantinopel het werd.
Şehzade Mehmed moskee
De eerste belangrijke niet-militaire opdracht voor Sinan was de bouw van een mausoleum en moskee voor de zoon van Süleyman I en zijn vrouw Hürrem, Mehmet. De titel ‘şehzade’ betekent prins. Mehmet was de eerste wettelijke zoon en beoogde opvolger van Süleyman. Mehmet stierf echter op 22-jarige leeftijd aan pokken.De moskee heeft een vierkante basis met daarop een 37 meter hoge koepel die een diameter heeft van 19 meter. Vier halve koepels flankeren de centrale koepel, deze breiden de ruimte onder de koepel uit. Tegelijkertijd brengen de halve koepels de vier pijlers die de grote koepel stutten, min of meer in de verdrukking. Sinan heeft om die reden deze techniek later nergens meer toegepast. Ondanks dit ‘foutje’ beschouwde Sinan – en met hem vele anderen – de Şehzade moskee als een van zijn beste werken.Naast het mausoleum en de moskee maken twee madrassa’s, een gaarkeuken waarin maaltijden voor de armen bereid werden en een karavanserai deel uit van het complex. De bouw startte in 1543 en was voltooid in 1548.
Plattegrond en dwarsdoorsnede van de Şehzade Mehmed moskee
Buitenkant Şehzade Mehmed moskee
Interieur Şehzade moskee
Koepel Şehzade moskee

Foto's: Luc Carnier

Süleymaniye moskee
In 1549 gaf Süleyman I opdracht tot de bouw van een moskee die een grotere koepel moest krijgen dan de Hagia Sophia. Sinan ontwierp een moskee met koepel die net zo groot was in diameter (27,25 meter), maar wel hoger was dan die van de Hagia Sophia (53 meter). In 1550 werd met de bouw begonnen en zeven jaar later was het complex klaar.
In de hoge koepel zijn tal van openingen die enerzijds het massieve van de koepel sterk afzwakken en anderzijds veel licht naar binnen laten.
De moskee werd verlicht door tal van olielampen. Sinan had de luchtstromen berekend en zorgde ervoor dat de roet werd meegevoerd naar een speciale ruimte bij de hoofdingang van de moskee. De opgevangen roet werd gebruikt om inkt van te maken.
Bij de moskee bevinden zich de graftombes van Süleyman en zijn vrouw Hürrem. Ook Sinan zelf is op het terrein begraven, aan de noordzijde van de moskee.
Ook tot dit complex behoren madrassa’s, een gaarkeuken en een karavanserai, maar ook een badhuis en een ziekenhuis.
Plattegrond en dwarsdoorsnede Süleymaniye moskee
Binnenplaats Süleymaniye moskee
Interieur Süleymaniye moskee
Koepel Süleymaniye moskee

Foto's: Luc Carnier

Selimiye moskee
Deze moskee in Edirne wordt het meesterwerk van Mimar Sinan genoemd. Bij dit bouwwerk is het hem in ieder geval gelukt een grotere koepel dan die van de Hagia Sophia te bouwen, namelijk een koepel van ruim 31 meter in doorsnee. De koepel rust op 8 steunbeertorentjes die met bogen verbonden zijn met de binnenmuren. Op de hoekpunten van de vierkante basis zijn halfkoepels gebouwd. Meer nog dan bij de Süleymaniye moskee baadt de moskee in het licht dat door de openingen in de koepel valt.
De moskee is gebouwd in opdracht van Sultan Selim II. Deze wilde een rijk gedecoreerd interieur en dat is het dan ook geworden. Van de prachtig beschilderde tegels en gekalligrafeerde teksten, beschilderde struisvogeleieren, duizenden olielampen, spiegelornamenten en speciaal voor de moskee geweven tapijten zijn helaas alleen de decoratieve tegels en teksten overgebleven.
Uniek is de gebedsnis die in een aparte uitbouw met ramen is geplaatst en daardoor een duidelijk accent van licht heeft gekregen.
Selimiye moskee Edirne,
Interieur Selimiye moskee Edirne

Foto's: Dick Osseman

De hoogbejaarde Mimar Sinan
De architectencarrière van Sinan begon relatief laat, maar gelukkig heeft hij een lang leven gekend waarin hij tot op hoge leeftijd actief was. Als hoogbejaardedicteerde hij zijn autobiografie. Veel vertelt hij daarin niet over zijn persoonlijke leven, wel somt hij al zijn bouwwerken op. Mimar Sinan stierf op 17 juli 1588. Op zijn grafschrift staat dat hij ruim honderd jaar is geworden, gerekend naar de islamitische kalender. Volgens onze westerse kalender is dat ongeveer 97 jaar. Sinan ligt begraven ten noorden van de Süleymaniye moskee in Istanbul.
Mimar Sinan begraafplaats
Tombe Mimar Sinan
Een aanrader om te lezen?
Zegt het voort!

Meer lezen van Klaske Kassenberg?


Beloofd: in elk boek komt Turkije voor.
Met veel leesfragmenten op de website.



Nu met 20% actiekorting
Voer bij kortingsbon 'Impressie Turkije' in en de korting wordt automatisch verrekend.
Actie geldig tot en met 31 mei 2019


  • Ben Dijkhuis schreef:

    Heel interessant verhaal. Ik weet dat in New Delhi ook op basis van kennis van deze architect is gebouwd.

  • Berry schreef:

    Met veel plezier gelezen, dank je.

  • >